فرهنگ ایمنی و سیستم مدیریت ایمنی در هوانوردی (SMS) :

تهیه و تنظیم : لطیف جمشیدزاده فرودگاه اردبیل

در اکثر سازمانهای یکی از بخش هایی که مدیریت آن مستلزم دانش فنی و تجربه کافی در شغل مربوطه می باشد ایمنی می باشد. به مقوله ایمنی از ابعاد مختلف پرداخته می شود ولی غالباً مهمترین اصل ایمنی، مدیریت صحیح آن است که دارای دو بعد فرهنگی و مهندسی می باشد . معمولاً کار در حیطه های مدیریتی به ویژه در بعد فرهنگی آن مشکل تر و کار آمد تر است .در زیر بیشتر به بعد فرهنگی ایمنی و ضرورت تغییر در نگرش در فرهنگ ایمنی بطور کلی میپردازیم که بعدا میتوان این مسایل را در مدیریت ایمنی هوانوردی تعمیم داد

قبل از اجرای برنامه ایمنی باید هدف آن را روشن کرد.

اهداف کلی هر واحد سازمانی را خط مشی آن تعیین می کند که در دو شاخه فلسفه ایمنی و استراتژی ایمنی بیان می شود.

فرهنگ ایمنی

مجموعه پیچیده أی است از باورها ، دانش و رفتارهای افراد که آنها را در برابر حوادث و خطرات زندگی مصون نگه میدارد .فرهنگ ایمنی باید قبل از ورود فرد به محیط کار ، در ذهن و فکر افراد ایجاد گردد یعنی افراد جامعه باید بتوانند قبل از وقوع حادثه احتمال وقوع آنرا پیش بینی کرده و در هنگام وقوع با عملکرد صحیح از بدتر شدن وضع جلوگیری کنند .

گفتیم کار در حیطه های مدیریتی به ویژه در بعد فرهنگی آن مشکل تر و کار آمد تر است و تغییر فرهنگ غلط و شکل دهی فرهنگ صحیح است که مشکل ترین بخش مدیریت است .

فرهنگ در ظاهر چیزی جز اعتقادات و باورهای ساده و فرضهای معمولی نیست اما همین مسائل بظاهر ساده چنان مشکلاتی را به وجود می آورند که حتی بزرگترین سرمایه گذاریها در قسمت ایمنی ثمر بخش نمیشود به عنوان مثال یکی از باورهای غلط در بخش ایمنی این است که رعایت اصول ایمنی فقط از وظایف مسئول ایمنی است در صورتیکه رعایت اصول ایمنی برعهده تک تک افراد سازمان است.

عناصر اصلی فرهنگ ایمنی یک سازمان :

  1. آگاهی :(Inform)

مدیران مطلعند در سازمان شان چه می گذرد و از طرفی پرسنل نیز مایل به گزارش خطاها ی خود هستند.

  1. فرهنگ گزارش دادن :(Reporting culture)

سازمان کارمندان را به اعلان اطلاعات درباره ی تمامی خطرات ایمنی که با آن مواجه هستند ترغیب می کند.

  1. فرهنگ انصاف :(Just culture)

سازمان نگرشی عادلانه و منصفانه به خطاها دارد، اما لازم می داند افراد پاسخگو باشند و از تنبیه های متناسب برای کارهای غیرقابل قبول (خطاها) استفاده میکند.

  1. فرهنگ انعطاف :(Flexible culture)

چنین سازمان هایی دربرابر تغییرات خواسته شده عکس العملی با ضرب آهنگ سریع ویا حالات روتین کار را نشان میدهند

  1. فرهنگ آموزش :(Learning culture)

سازمان ها آماده ی آموزش و بهبود هستند و خواهان انجام دگرگونی های لازم و تغییر هستند.

تغییرو حرکت به سمت فرهنگ ایمنی :

به جهت مدیریت هرگونه تغییر قابل ملاحظه درون یک سازمان و تمامی چیزهایی که منجر به یک تغییر فرهنگ می گردند، می بایست مراحل مشخصی را سازماندهی و دنبال کنند. این مراحل همگی به دنبال هم و کامل کننده ی یکدیگر هستند.

وظیفه مدیر ایمنی را در قبال تغییر فرهنگ ایمنی :

مدیران خود بهتر می دانند هر گونه تغییری مقاومتی را به دنبال دارد ، مدیر باید به گونه ای فکر کند که تفکرش ضامن سلامتی کارکنان باشد سپسمدیر برای ایجاد تغییر، هم اندیشه حاکم بر افراد و هم محیط کار آن را عوض می کند.جهت ایجاد تغییر فقط صادر کردن دستورالعمل کافی نیست برای هر تغییری دلایل کافی و مستدل لازم است که این فرایند باید گام به گام با آموزشهای اولیه صورت گیرد.مدیر ایمنی باید بداند هیچگاه ایمنی مقوله ای جدا از کار یا حتی همراه کار نخواهد بود بلکه ایمنی آمیخته با فرایند هاست و در دل آن تعریف می شود همگام و با آن پیش می رود پس بخش مستقل ایمنی جدا از روند شغلی نیست و رعایت اصول ایمنی ضروری است .

راهکارهای پیاده سازی موفق فرهنگ ایمنی:

  1. تهیه و توزیع دستورالعمل‏های ایمنی :

تهیه دستورالعمل و استانداردهای کامل و اساسی، بخش اصلی یك سیستم ایمنی در یك صنعت یا سازمان را تشكیل می‌دهند، دستورالعمل‏ها مشخص می‏كنند كه چگونه یك كار حساس باید از نقطه نظر ایمنی و بازدهی صورت پذیرد

یك سرپرست یا مسوول با استفاده از دستورالعمل‌ها، درستی انجام كارها را تصدیق می‌كند. دستورالعمل‌ها، برنامه آموزش را آسان‏تر و شناسایی روش‏های بهبود عملیات را ساده‏ تر می‌سازند.

  1. آموزش اصول ومقررات ایمنی

نقش آموزش حفاظت و بهداشت كار در جهت بالا بردن سطح دانش ایمنی كاركنان در جلوگیری از حوادث ناگوار و ایجاد و ترویج فرهنگ ایمنی امری ضروری و اجتناب ناپذیر است.

آموزش دادن می‏تواند فرد را قادر سازد كه در صورت لزوم با به‏ كارگیری از دستورالعمل‏های ایمنی، خود را به موقع درگیر نماید.

  1. سیستم نظارت بر عملکرد ایمنی

واحدهانظارت برعملكرد همه سطوح مدیریت ، برای پیشرفت كار ضروری است. مدیریت باید براین امر پافشاری كند كه نظارت بر ایمنی اولین موضوعی است كه در گزارش هر واحد عملیاتی در مورد آن بحث میشود. خواه گزارش سالانه شركت و یا گزارش هفتگی واحدی از آن شركت باشد.

سیستم نظارت بر ایمنی به دنبال این است كه مشخص كند هر شخصی یا هر واحدی از شركت چقدر در مسیر هدف تعیین شده و استاندارد سازمان كه از قبل مشخص شده قرار دارد و یا چقدر از آن انحراف دارد و نقاط قوت و ضعف آن كدامند و جهت تقویت هر چه بیشتر، راهكارها و پیشنهادات خود را ارایه می‌دهد

  1. پایگاه اطلاع‏ رسانی و هشدارهای ایمنی و مدیریت فرآیند حوادث

انسان همیشه در جهت یادگیری و آموختن مسایل و موارد اكتسابی، نیازمند یادآوری و تكرار بوده است. لذا لازم است جهت حفظ و ارتقای سطح فرهنگ ایمنی علاوه بر آموزش و اجرای سیاست‏های مدیریتی ، پایگاه اطلاعاتی تشكیل گردد كه روزانه مسایل، اصول، مقررات، آیین‏ نامه‏ ها، هشدارهای ایمنی و تجزیه وتحلیل حوادث را برای كلیه پرسنل شاغل در یك سازمان یا شركت اطلاع‏ رسانی و یادآوری نماید. برای همین در سامانه های سازمان یک باکس اطلاعات ایمنی به جهت افزایش اطلاعات ایمنی و ایجاد محیطی برای ارتباط برای کارکنان فراهم میگردد.

  1. مدیریت دیداری از طریق علایم و پوسترها

یکی دیگر از وسایلی که برای بهبود وضعیت ایمنی و بهداشت مورد استفاده قرار می‌گیرد استفاده از علایم و توزیع پوسترهایی با موضوع ایمنی می‌باشد. علایم و پوسترها نه کارکنان را ایمن می‏سازد و نه باعث می‌شود آنها به نحوی ایمن کار کنند، اما با رشد فرهنگ ایمنی در سازمان، علایم و پوسترها می‌توانند اهمیت ایمنی را به کارکنان یادآوری و گوشزد نمایند. همچنین می‌توانند به کارکنان یادآوری کنند که مدیریت نگران ایمنی کارکنان است.

ویژگی های فرهنگ ایمنی :

فرهنگ ایمنی آموختنی است؛ از این‏ رو می‏توان گفت كه یكی از علل عمده نامناسب بودن فرهنگ ایمنی پایین بودن سطح آگاهی افراد است و بر این اساس یكی از راهكارهای ارتقای آن بالا بردن آگاهی‌ها از طریق انواع آموزش‏ها می‌باشد. فرهنگ ایمنی شامل قواعدی است كه تجزیه و تحلیل آن را به روش علمی امكان پذیر می‌كند .فرهنگ ایمنی ساختاری است و به جنبه‏ های گوناگونی قابل تقسیم می‌باشد؛ با تحلیل ضعف و قوت‏های موجود در هر یك از جنبه‏ ها، می‌توان راهكارهای بهینه را برای ارتقای فرهنگ ایمنی تدوین نمود. فرهنگ ایمنی پویا، متحول و تغییرپذیر است و می‏توان جنبه‏ های نامناسب فرهنگ ایمنی را به مرور تغییر داد. فرهنگ ایمنی ابزاری برای ابراز خلاقیت افراد در زمینه ایمنی و ارتقای آن است و ایجاد بستر مشاركتی گامی موثر در ارتقای فرهنگ ایمنی است.

فرهنگ ایمنی اجتماعی است، به عبارت دیگر عادت‏های فرهنگی ریشه‏ های اجتماعی دارند و كاركنان سازمان در آن شریك هستند . عادت‏های گروهی كه فرهنگ از آنها پدید می‌آید به صورت هنجارها یا الگوهای رفتاری در می‌آیند.فرهنگ ایمنی با رفتار افراد سازگاری می یابد؛ دگرگون می‏شود و دگرگونی آن همواره با تطبیق و سازگاری همراه است.

به عبارت دیگر ، فرهنگ ایمنی عبارت است از شیوه ای برای درك کردن، بها دادن و ارجحیت دادن به ایمنی در یک سازمان.

پیش زمینه ی تئوری مورد استفاده در مدل فرهنگ ایمنی اگر بر اساس یک تعریف پویا از فرهنگ ایمنی پایه ریزی گردد، می تواند شامل این اجزا باشد: تعهد، مسئولیت پذیری، کارتیمی، مشارکت، فرهنگ انصاف، گزارش، آموزش، اعتماد و ارتباط.

برای رسیدن به فرهنگ ایمنی مثبت در یک سازمان و مدیریت تغییراتی که منجر به تغییر فرهنگ می گردند، می بایست مراحل مشخصی را استفاده، سازماندهی و دنبال کند و سه بخش اصلی این استراتژی تغییرعبارت است از: سازماندهی، اجرا و تحکیم.

جمع بندی :

برای ایمن‌تر كردن محیط كار و كاهش تعداد حوادث و هزینه‏ های ناشی از آنها بایستی به فرهنگ ایمنی توجه بیشتری شود تا بتوانیم به‏ طور ریشه‏ ای و اصولی با حوادث مقابله نماییم. فرهنگ ایمنی نیز كه جزیی از فرهنگ سازمانی محسوب می‏شود بایستی در راستای ایجاد محیطی ایمن، رفتار ایمن و نوع نگرش به ایمنی در سطح سازمان را ارتقا بخشد. فرهنگ ایمنی قوی در سازمان می‌تواند عامل تعیین‏ كننده‌ای جهت كاهش حوادث در سازمان باشد. عوامل مدیریتی و همچنین جایگاه مدیریت ایمنی از نظر ساختاری، نقش بسزایی را در حاكم كردن فرهنگ ایمنی قوی برعهده دارند كه نتیجه آن كاهش حوادث و ایجاد محیطی ایمن برای كاركنان و كاربران میباشد.

از آنجا که فرهنگ ایمنی ، نشان دهنده ی اولویت داده شده به ایمنی در همه ی سطوح سازمانی است، ارائه دهنده های سرویس هوانوردی فرودگاهها هم برای ایمن ماندن ، هم به یک سیستم مدیریت ایمنی (SMS) و هم به یک فرهنگ سالم ایمنی نیاز دارند.